Maandagochtend probeert Marine Le Pen (56) nog sereniteit uit te stralen. Als de radicaal-rechtse politica aankomt bij de Parijse rechtbank, glimlacht ze vriendelijk naar de camera’s van de ruim tweehonderd journalisten die zich hebben verzameld voor de uitspraak in de megarechtszaak over gesjoemel met Europees geld tegen Le Pen en 24 partijgenoten. Voor ze plaatsneemt op de propvolle verdachtenbankjes, begroet ze ogenschijnlijk ontspannen haar advocaten. Alsof ze wil uitstralen: geen reden tot zorgen, ik ben toch onschuldig?
Twee uur later is van die sereniteit niets over. Als de voorzitster van de rechtbank zegt dat celstraffen gerechtvaardigd zijn, gaat Le Pen wat naar voren zitten. Als de rechter uitlegt dat ook een verbod op kandidaatstelling bij verkiezingen op zijn plaats is, schudt de politica zachtjes non, non, non. Als de rechter zegt dat die straf meteen zal ingaan – óók als de verdachten in hoger beroep gaan – staat Le Pen op en beent ze de rechtbank uit. Haar straf is dan nog niet eens uitgesproken.
Die volgt een dik half uur later: de voorvrouw van het Rassemblement National krijgt vier jaar celstraf (waarvan twee jaar voorwaardelijk, de andere twee met een vrijheidsbeperkende enkelband) en mag zich vanaf nu vijf jaar lang niet verkiesbaar stellen. Het vonnis betekent dat de politica géén kandidaat kan zijn bij de belangrijke presidentsverkiezingen van 2027. Een uitspraak met enorme gevolgen voor Le Pen, voor haar partij, voor Frankrijk: Le Pen had goede papieren om over twee jaar de eerste radicaal-rechtse president van Frankrijk te worden. Ook andere verdachten, onder wie partijprominenten als Louis Aliot, kregen forse straffen opgelegd.
Een kleine maar belangrijke nuance: er is een kansje dat het niet zover komt en Le Pens naam in 2027 toch op het stembiljet zal prijken. Le Pen gaat naar verwachting een spoedprocedure beginnen bij de Constitutionele Raad om de onmiddelijke ingang van de straf van niet-verkiesbaarheid te doen verdwijnen. En de politica gaat in hoger beroep. In theorie zou die zaak kunnen plaatsvinden vóór de presidentsverkiezingen in april 2027. Die kans is echter niet erg groot gezien de traagheid van de Franse justitie. Bovendien ligt er een enorm pakket aan bewijs dat in hoger beroep zomaar niet verdwijnt.
Lees ook
Marine Le Pen uitgesloten van deelname aan Franse presidentsverkiezingen in 2027
Wilders, Musk, Kremlin
De uitspraak leidt maandagmiddag tot grote woede onder radicaal-rechtse politici in Frankrijk en ver daarbuiten. Le Pens kroonprins en RN-partijvoorzitter Jordan Bardella spreekt van „de executie van de democratie” en roept op tot demonstraties. PVV-leider Geert Wilders is „gechoqueerd”, de Hongaarse premier Viktor Orbán tweet „Je Suis Marine”. De Amerikaanse techmiljardair Elon Musk fulmineert dat „als radicaal-links niet kan winnen via democratische verkiezingen, ze het rechtssysteem misbruiken om hun tegenstanders gevangen te zetten”. Het Kremlin – niet bepaald een baken van democratie – zegt bij monde van woordvoerder Dmitri Peskov dat de uitspraak „in strijd is met democratische waarden”.
Dit discours zal gedeeld worden door in elk geval een deel van Le Pens achterban, ook omdat het samenvalt met haar verdediging van de afgelopen maanden. Le Pen stelde tegenover iedere camera die ze kon vinden rondom de rechtszaak dat er sprake was van een politiek proces, dat ze onschuldig was, of ze minimiseerde haar eigen rol. Veel van haar inmiddels zeer trouwe kiezers zullen hierin geloven, ondanks de vele pagina’s aan bewijs die het tegenovergestelde laten zien – maar niet altijd de media, laat staan de communicatiekanalen van het RN haalden.
Want het bewijs is er dat Le Pen en haar partijgenoten tussen 2004 en 2016 zo’n 7 miljoen euro, die bestemd was voor de betaling van de assistenten van Europarlementariërs, verduisterden, om er vervolgens partijmedewerkers die niets met Brussel te maken hadden van te betalen. Meerdere medewerkers die op de loonlijst stonden als assistent van Europarlementariër hadden een andere fulltime baan binnen de partij in Frankrijk, die onmogelijk te combineren zou zijn geweest (zoals de lijfwacht van Le Pens onlangs overleden vader en partijoprichter Jean-Marie Le Pen).
Er is bewijs dat sommigen in de tijd dat ze formeel voor het Europees parlement werkten, niet of nauwelijks in Brussel waren. Er is ook een overzicht gevonden waarop te zien is hoe geld bestemd voor de betaling van assistenten van europarlementariërs werd verdeeld over medewerkers van Le Pens partij (toen nog Front National (FN) geheten) die niets met Brussel te maken hadden.
Ook de centrale rol van Le Pen vanaf het moment dat zij partijvoorzitter werd in 2011 is volgens de rechter klip en klaar. Die blijkt onder meer uit een mail waarin de partijpenningmeester tegen Le Pen praat over het „besparen van kosten dankzij het Europees parlement” en een mailwisseling tussen de penningmeester en een medewerker waarin die laatste stelt: „dit betekent dat we tekenen voor fictieve banen”, en de penningmeester antwoordt: „ik geloof dat Marine dat allemaal weet”. Ook zijn er getuigenissen dat Le Pen vers verkozen europarlementariërs persoonlijk mededeelde dat zij een deel van het geld bestemd voor hun assistenten moesten afstaan om kosten in Frankrijk te dekken. De destijds arme partij kon volgens de rechter overeind blijven dankzij dit „door mevrouw Le Pen geoptimaliseerde systeem”.
Dat de rechter koos voor een straf van onverkiesbaarheid met onmiddelijke ingang heeft grote gevolgen, maar komt niet uit het niets. Ze neemt mee dat Le Pen en haar partijgenoten tijdens het onderzoek hebben getraineerd, in de rechtszaak zichzelf steeds tegenspraken en dat ze geen teken van berouw toonden. „Het toont minachting tegenover de reglementen van het Europees parlement en tegenover de wetten van de Franse republiek.” De rechter benadrukte dat tijdens het proces bovendien „feiten zijn ontkend” – zoals eerder genoemde mails – en zelfs bewijs is vervalst (er waren neprapporten opgesteld die de ‘assistenten’ zouden hebben gemaakt als ‘bewijs’ dat zij daadwerkelijk taken uitvoerden die pasten bij de rol van parlementair assistent).
„Het risico op herhaling is er”, oordeelde de rechter, die bovendien vreest voor „onrust in het land” als iemand verkiesbaar kan zijn bij presidentsverkiezingen die in eerste aanleg voor zulke ernstige feiten is veroordeeld. Ook stelde ze dat Le Pen en haar medeverdachten Franse kiezers heeft benadeeld en „de democratie, gelijkheid en de rechtsstaat” heeft ondermijnd.
Lees ook
‘Politici willen controle houden over de rechterlijke macht’, zegt de Franse oud-aanklager die de zaak tegen Marine Le Pen begon
Protesten en opvolging
Op korte termijn is de vraag hoe de woede over deze uitspraak zich zal manifesteren: blijft het bij hashtags als #JeSoutiensMarine (‘ik steun Marine’) en de „vredige demonstraties” waar Jordan Bardella tot oproept, of kan de uitspraak een al smeulend vuur onder een groep kiezers die zich stelselmatig achtergesteld voelt, doen oplaaien? Dat er groepen Fransen zijn die geweld niet schuwen om hun politieke punt te maken – de Gele Hesjes-protesten liggen vers in het geheugen – moet niet vergeten worden.
Op langere termijn wordt het interessant om te zien wat voor rol Le Pen nog kan spelen binnen de partij die zij en haar vader zo ver hebben gebracht. Le Pen kan voorlopig wel aanblijven als parlementariër, maar de kans bestaat dat het parlement in de zomer ontbonden zal worden en er nieuwe parlementsverkiezingen komen. Als dat gebeurt, kan Le Pen zich ook daar niet verkiesbaar stellen.
En vooral wordt de levensvatbaarheid van de partij zelf op de proef gesteld: kan zij de tand des tijds doorstaan zonder de veroordeelde partijprominenten en vooral zonder Marine Le Pen als voorvrouw? Er staat al een opvolger klaar: Le Pens wat robotachtige kroonprins Jordan Bardella (29). Voor hem spreekt dat hij bijzonder populair is: volgens een peiling van Ipsos is hij zelfs de allerpopulairste politicus van het moment (net voor Marine Le Pen) en zijn vooral jongeren dol op hem. Het helpt Bardella ook dat hij niet de achternaam Le Pen draagt – die vanwege Jean-Marie Le Pens extremisme nog altijd angst inboezemt bij vooral oudere Fransen.
Maar Bardella is ook beduidend minder ervaren en een minder talentvolle debater dan zijn mentor. Binnen de partij zijn er dan ook grote zorgen over de vraag of hij haar zou kunnen opvolgen. Bij de parlementsverkiezingen van vorig jaar was Bardella premierskandidaat voor het RN, en kwam hij meermaals kwakkelend en zichzelf tegensprekend aan talkshowtafels voorbij – en dan moest Le Pen het weer recht breien.
Maandagavond om 20.00 uur zal Marine Le Pen de Fransen toespreken in het journaal van televisiezender TF1. Het is te bezien hoe sereen ze dan zal zijn.
Lees ook
Dit fraudedossier poetst Marine Le Pen niet zomaar weg
