Opluchting. Die emotie overheerste onder de Kirgiziërs toen zij eerder deze maand hoorden dat hun regering een grensakkoord had gesloten met buurland Tadzjikistan, vertelt de Kirgizische politicoloog Shairbek Dzhuraev. „We wisten dat er onderhandelingen plaatsvonden en dat een akkoord eraan zat te komen. Maar dat het nu echt zover is, is een last van onze schouders.”
„Als de andere kant om een meter land vraagt, kun je beter twee meter geven en een lijn trekken”, luidt volgens Dzhuraev een populaire uitdrukking in Kirgizië. Die tijd is gelukkig voorbij, zegt de politicoloog, voorzitter van onderzoeksinstituut Crossroads Central Asia. „Er is nu duidelijkheid en een nieuwe status quo die veel beter is dan de jarenlange dreiging van geweld. En dat is een grote opluchting voor iedereen.”
Het half maart gesloten akkoord maakt een einde aan ruim drie decennia van conflict over de 976 kilometer lange grens die de twee landen scheidt. In 2022 leidde het geschil nog tot een gewelduitbarsting die zo’n honderd burgerlevens kostte. Voor het eerst is er nu overeenstemming over de afbakening. Naar aanleiding daarvan organiseren Kirgizië, Tadzjikistan en Oezbekistan – dat de afgelopen jaren al de grensconflicten met beide landen beslechtte – maandag de eerste trilaterale top in de Tadzjiekse plaats Choedzjand. Een „historische” bijeenkomst, zo schrijven verschillende Centraal-Aziatische media.
Op de top zullen de drie landen onder meer spreken over het versterken van regionale samenwerking, veiligheid en infrastructuurprojecten. Dat de drie met elkaar overleggen, is een doorbraak; tot nu toe vonden ontmoetingen vooral plaats in een internationale context, onder aanvoering van Rusland of China.
Acht exclaves
De grensconflicten in Centraal-Azië hebben hun wortels in de Sovjettijd, toen Moskou de grenzen keer op keer hertekende, zonder al te veel rekening te houden met landbouwgrond, het scheiden van families en de toegang tot belangrijke bronnen zoals water. Dat leidde tot een complexe kaart, met name in de Ferghana-vallei, het dichtstbevolkte en vruchtbaarste gebied in Centraal-Azië, waar Oezbekistan, Kirgizië en Tadzjikistan aan elkaar grenzen. In en om die vallei liggen maar liefst acht exclaves. Sommige wegen slingeren om de paar kilometer een ander land in.
Onder het Sovjetbewind was dat geen probleem: de vijf Centraal-Aziatische landen behoorden tot dezelfde unie en alle inwoners konden vrij reizen door de hele Unie. Maar de onafhankelijkheid in 1991 bracht dat systeem aan het wankelen.
Dat gebeurde niet meteen, herinnert Eric McGlinchey zich. De hoogleraar politicologie aan de George Mason Universiteit in de Verenigde Staten, gespecialiseerd in Centraal-Azië, kon in 1995 nog vrij rondreizen in het gebied en grenzen oversteken zonder dat hij het doorhad – en dat allemaal op een Russisch visum. Maar naarmate de landen zich verder ontwikkelden als onafhankelijke staten, groeide ook het bewustzijn over de grens en de implicaties daarvan, bijvoorbeeld voor de toegang tot water, landbouw- en weidegrond in de Ferghana-vallei, legt McGlinchey uit.
Ook de toetreding van Kirgizië tot de Euraziatische Economische Unie, waar Tadzjikistan geen onderdeel van uitmaakt, laat het belang van de grens zien: door dit lidmaatschap is brandstof in Kirgizië 40 procent goedkoper dan een paar kilometer verderop in Tadzjikistan.
Eerste geweld rond Voroech
Eind jaren negentig ontstonden de eerste opstootjes rond de grens, vaak gericht tegen werkzaamheden op wegen die beide landen beweerden te bezitten. Ook zijn er veel voorbeelden van kinderen die stenen gooiden naar auto’s met een nummerbord van het buurland.
Een van de meest betwiste gebieden is de weg naar de Tadzjiekse exclave Voroech in Kirgizië. Zowel Tadzjikistan als Kirgizië zeggen die twintig kilometer lange weg te bezitten en beroepen zich daarbij op Sovjetkaarten uit verschillende jaren. Het eerste gewelddadige grensconflict ontstond dan ook over deze weg, naar aanleiding van werkzaamheden begin 2014. Voor het eerst werd over en weer geschoten. Kirgizië beschuldigde Tadzjikistan ook van het gebruik van mortier- en raketgranaten. Acht mensen raakten gewond.
Lees ook
Grensconflict Centraal-Azië vormt nieuw probleem voor Poetin
Een paar jaar later liep het veel verder uit de hand. In april 2021 beschuldigde Kirgizië Tadzjikistan ervan beveiligingscamera’s te hebben geplaatst op Kirgizisch grondgebied bij het Golovnoi-waterdistributiepunt, een Sovjetbouwwerk op de grens dat het water van de rivier de Isfara verdeelt. Het conflict werd al snel gewelddadig, beide landen zetten hun legers in. Bij het geweld kwamen meer dan dertig mensen om het leven.
Aan de grens tussen de Kirgizische provincies Osh en Batken en de Tadzjiekse provincie Soeghd ging het een jaar later opnieuw mis, toen de twee landen in september 2022 elkaar ervan beschuldigden het vuur te hebben geopend op militaire en civiele doelen. Bij beschietingen over en weer werden zo’n honderd mensen gedood, honderdduizend mensen moesten hun huis verlaten en veel gebouwen raakten beschadigd.
/s3/static.nrc.nl/images/gn4/stripped/data130209789-3fa57d.jpg|https://images.nrc.nl/NSHdu3YwwakQJeRfEqeFi-I4qrs=/1920x/filters:no_upscale()/s3/static.nrc.nl/images/gn4/stripped/data130209789-3fa57d.jpg|https://images.nrc.nl/7x22G5tbHMdreTtlC6YGqvOj7p0=/5760x/filters:no_upscale()/s3/static.nrc.nl/images/gn4/stripped/data130209789-3fa57d.jpg)
180 vergaderingen
Onderhandelingen over de grenzen zijn niet nieuw. Na de dodelijke geweldsuitbarsting in 2022 ging een nieuwe gespreksronde van start, maar ook daarvóór spraken de landen hierover. „De afgelopen twintig jaar hebben wij ongeveer 180 vergaderingen over de afbakening van de grens gehad”, zei de Tadzjiekse president Emomali Rachmon al in 2021. Voor een deel waren die succesvol: in 2015 bereikten de landen overeenstemming over ruim vijfhonderd kilometer van de grens, maar dat ging grotendeels om het dunbevolkte Pamirgebergte. De meeste betwiste 450 kilometer van de grens, dwars door de Ferghana-vallei, bleef onafgebakend.
Dat het de afgelopen jaren niet lukte om daar overeenstemming over te bereiken, komt volgens Dzhuraev vooral door een gebrek aan politieke wil. „In een proces van grensafbakening kun je vanuit het perspectief van de bevolking alleen maar verliezen, je krijgt nooit alles wat je wil. Daarom was dit voor de politiek lange tijd te pijnlijk om door te zetten.” Autoritaire leiders zijn in het verleden meermaals afgerekend omdat ze te veel land weggegeven zouden hebben, zegt McGlinchey. „In 2022 werd bijvoorbeeld in Kirgizië geprotesteerd nadat Bisjkek grensafspraken had gemaakt met Oezbekistan. Daar zat president Sadyr Zjaparov echt niet op te wachten.”
Dat de situatie nu anders is, heeft er vooral mee te maken dat Zjaparov steviger in het zadel zit, legt McGlinchey uit. Sinds zijn aantreden in 2020 is zijn positie steeds verder gestabiliseerd, terwijl de Kirgizische economie groeide. „Zjaparov voelde zich pas recent zelfverzekerd genoeg om het conflict echt aan te passen. Dat heeft verschil gemaakt.”
Eenzelfde soort ontwikkeling zag je in Oezbekistan, zegt Dzhuraev. „Onder president Karimov waren de relaties met de buurlanden stroef, maar toen Mirzijojev in 2016 president werd stelde hij zich heel anders op. In de jaren daarna werden alle grensconflicten met Kirgizië en Tadzjikistan opgelost.”
Lees ook
Waarom Poetin niet moet rekenen op steun uit Centraal-Azië
Daarbij komt dat de situatie rond voormalig kolonisator Rusland is veranderd. Moskou was lange tijd erg betrokken bij Centraal-Azië en heeft militaire bases in zowel Kirgizië als Tadzjikistan, maar sinds het begin van de oorlog in Oekraïne in 2022 is de aandacht verslapt. „Dat heeft het gevoel van onafhankelijkheid in Centraal-Azië versterkt”, zegt McGlinchey. „De landen kijken nu meer naar elkaar voor hulp, handel en communicatie. We zien een niveau van regionalisme dat er eerder niet was.”
Het verbeterde regionale contact maakte het grensakkoord mogelijk, waarbij beide landen zeggen 190 hectare land te hebben ingeleverd. De eerste gevolgen lijken positief: Rahmon bracht half maart voor het eerst in twaalf jaar een staatsbezoek aan Bisjkek om de overeenkomst te tekenen. Na vier jaar waarin de Tadzjiekse nationale vliegmaatschappij niet tussen Doesjanbe en Bisjkek vloog, wordt vanaf april ook het vliegverkeer hervat.
/s3/static.nrc.nl/images/gn4/stripped/data130209726-702554.jpg|https://images.nrc.nl/E8gd0FXI7zdtABwpSco3YWU-yxw=/1920x/filters:no_upscale()/s3/static.nrc.nl/images/gn4/stripped/data130209726-702554.jpg|https://images.nrc.nl/IOa9YBOUm-KD-psf97g5lhboRPQ=/5760x/filters:no_upscale()/s3/static.nrc.nl/images/gn4/stripped/data130209726-702554.jpg)
Autocratisch karakter
Of de vrede duurzaam is, hangt volgens Dzhuraev af van de manier waarop de afspraken worden uitgevoerd. „De afbakening staat nu alleen nog maar op papier. Maar het gaat om de letterlijke grens, om waterfaciliteiten en wegen, die nog gecreëerd, verplaatst of uitgewisseld moeten worden. Eén dorp zal zelfs volledig verplaatst worden.”
De inwoners van de grensregio zijn volgens hem overwegend blij met het akkoord – de dreiging van geweld was voor hen het grootst. Het succes valt of staat nu bij de manier waarop de landen dit proces uitvoeren, zegt Dzuraev. „Als een grenswacht meteen gaat schieten als iemand een fout maakt, kan het conflict zo weer oplaaien. Het zou helpen als de regering gebruik van geweld in het grensgebied expliciet uitsluit, maar die verklaring heb ik nog niet gezien.”
Het autocratische karakter van de Kirgizische en in nog grotere mate de Tadzjiekse regering helpt in ieder geval, zegt McGlinchey: „Zjaparov heeft in 2022 elf demonstranten in de cel gegooid na protesten over de grens. Ik vermoed dat de oppositie nu wel twee keer nadenkt voor ze van zich laten horen.”
